Mae’r Rhaglen Sgiliau Hyblyg yn fenter sy’n cael ei hariannu gan Lywodraeth Cymru sy’n helpu busnesau ledled Cymru i ddatblygu gweithlu mwy cadarn a mwy medrus. Gall cyflogwyr wneud cais am gyllid i dalu hyd at 50% o’r costau hyfforddi achrededig, gydag uchafswm gwerth o £50,000 fesul cais. P’un a ydych chi’n awyddus i lenwi bylchau mewn sgiliau, cadw staff, neu ddenu talent newydd, gall y Rhaglen Sgiliau Hyblyg eich helpu i fuddsoddi yn nyfodol eich tîm. Mae’r cyllid hwn ar gael i gyflogwyr sy’n gweithredu mewn unrhyw ddiwydiant ledled Cymru. I fod yn gymwys, rhaid i’ch busnes fod wedi’i leoli yng Nghymru, rhaid iddo fod yn ariannol iach ac yn ymrwymo i ryddhau staff i gwblhau’r hyfforddiant erbyn diwedd mis Mawrth 2026.
Sectorau blaenoriaethol y mae’n eu cwmpasu yw sero net, twristiaeth a lletygarwch, sgiliau digidol ac allforio.
Mae Llywodraeth Cymru yn datblygu gwlad gadarnach, decach a gwyrddach, gydag economi sy’n seiliedig ar waith teg, cynaliadwyedd a sectorau’r dyfodol.
Rydym ni’n helpu busnesau, y trydydd sector, cyrff y sector cyhoeddus a sefydliadau ymchwil i arloesi a chreu cynnyrch a gwasanaethau newydd. Gall hyn helpu i fasnacheiddio fwy, gwella sgiliau a sicrhau bod Cymru’n parhau i fod yn gystadleuol ac yn ymdrechu tuag at fod yn ddi-garbon yn y dyfodol.
Mae Cymorth Arloesi Hyblyg SMART yn agored i unrhyw sefydliad sy’n dymuno cymryd rhan mewn Ymchwil, Datblygu ac Arloesi, gan gynnwys y trydydd sector, awdurdodau lleol a byrddau iechyd.
Mae’r Cookalong Clwb yn brosiect trawsnewidiol sy’n ceisio mynd i’r afael ag ansicrwydd bwyd a hybu hyder plant yn y gegin. Roedd y prosiect yn canolbwyntio i ddechrau ar ddarparu opsiynau bwyd iach a fforddiadwy i deuluoedd, ac mae bellach yn ymestyn y tu hwnt i dlodi bwyd ac yn cynnwys dysgu sgiliau bywyd hanfodol sy’n grymuso pobl ifanc i goginio’n annibynnol ac yn gynaliadwy.
Mewn partneriaeth â Maint Cymru, mae’r fenter hefyd yn mynd i’r afael â newid yn yr hinsawdd drwy weithio gyda myfyrwyr i ddylunio bwydlenni lleol nad ydynt yn gysylltiedig â datgoedwigo, ar gyfer ysgolion Sir Fynwy. Drwy gyfuniad o wersi ar-lein ac wyneb yn wyneb, mae’r prosiect yn helpu plant i ddatblygu sgiliau gydol oes o ran bwyd, coginio a chynaliadwyedd.
Nodau’r Prosiect
Nod y Cookalong Clwb yw:
Dysgu sgiliau coginio a chyllidebu hanfodol i blant.
Cynyddu gwybodaeth am fwydydd iach o ffynonellau lleol.
Grymuso plant i wneud dewisiadau bwyd gwybodus a lleihau gwastraff bwyd.
Codi ymwybyddiaeth o newid yn yr hinsawdd a phwysigrwydd ffynonellau cynaliadwy.
“Os bydd plant yn gadael yr ysgol gynradd yn gwybod sut i goginio, cyllidebu a gwneud dewisiadau bwyd iachach, byddan nhw’n barod am oes. Byddan nhw’n gwybod sut mae bwydo eu teuluoedd, a bydd ganddyn nhw’r hyder i wneud penderfyniadau gwell am fwyd, boed hynny’n goginio neu’n siopa.” – Angharad Underwood, y Cookalong Clwb
Mae’r prosiect hefyd yn gweithio gyda thimau anabl, gan eu dysgu sut i siopa a choginio’n annibynnol, a hybu ymreolaeth a hunanddibyniaeth.
Yr Effaith a’r Canlyniadau
Mae’r Cookalong Clwb eisoes wedi cymryd camau breision tuag at feithrin newidiadau cadarnhaol a pharhaol ym mywydau plant. Drwy sesiynau ar-lein ac wyneb yn wyneb, mae’r rhaglen wedi meithrin:
Hyder yn y Gegin: Mae’r plant wedi dysgu sut i dorri, coginio a rheoli’r gegin gyda chyllyll miniog a sosbenni poeth, gan roi sgiliau ymarferol iddynt a fydd yn para am oes.
Lleihau Gwastraff: Mae plant bellach yn ymwybodol o wastraff bwyd, gyda chynghorion am sut i adfywio coesynnau letys neu frocoli drwy eu rhoi mewn dŵr am ddeng munud.
Ymgysylltu fel Teulu: Mae’r plant yn rhannu eu sgiliau newydd gydag aelodau o’u teulu, gan newid deinameg y teulu’n gynnil a sbarduno trafodaethau am goginio iachach a lleihau gwastraff bwyd.
Eiriol dros Gynaliadwyedd: Mae’r cydweithio â Maint Cymru wedi ysbrydoli plant i eiriol dros brydau ysgol cynaliadwy nad ydynt yn gysylltiedig â datgoedwigo, ac mae Cyngor Sir Fynwy yn ymrwymo i fod y sir gyntaf yn y byd i beidio â darparu bwyd sy’n gysylltiedig â datgoedwigo.
Ar ben hynny, mae’r prosiect wedi ysbrydoli rhai plant i ddilyn cymwysterau galwedigaethol, gan agor drysau i yrfaoedd nad oeddent wedi’u hystyried o’r blaen.
Sylweddoliadau a Mewnwelediadau
Er bod y prosiect wedi canolbwyntio ar dlodi bwyd i ddechrau, gwelwyd nad yw statws economaidd-gymdeithasol o reidrwydd yn cyd-fynd â sgiliau coginio. Fel y dywed un cyfranogwr:
“Po fwyaf cyfoethog ydych chi, y mwyaf tebygol ydych chi o brynu prydau parod. Mae’r rhai llai cyfoethog yn dibynnu ar fanciau bwyd a bwydydd sydd wedi’u prosesu’n helaeth. Beth sylweddolon ni oedd bod plant o bob cefndir heb sgiliau coginio.”– Angharad Underwood, y Cookalong Clwb
Sylweddoliad allweddol arall yw bod ofn mawr am goginio a pharatoi bwyd, yn aml oherwydd diffyg cysylltiad neu hyder gyda hynny. Mae’r prosiect yn gweithio i chwalu’r rhwystrau hyn, yn enwedig o ran rheoli amgylchedd y gegin a deall gwerth gwirioneddol bwyd.
Yr Heriau a Wynebwyd
Y brif her fu cael cyllid cyson i sicrhau cynaliadwyedd ar gyfer y tymor hir. Heb adnoddau dibynadwy, mae ehangu’r prosiect i fwy o ysgolion a chyrraedd mwy o gynulleidfa yn parhau i fod yn rhwystr mawr. Fel y pwysleisiodd: “Allwch chi ddim codi tâl am hyn. Does dim cyllidebau gan ysgolion, ac mae angen yr arian arnom i barhau i gyflwyno’r gwersi hyn.”
Cynlluniau a Gweledigaeth ar gyfer y Dyfodol
Wrth edrych tua’r dyfodol, mae’r prosiect yn bwriadu:
Ehangu: Cyrraedd mwy o ysgolion ledled Sir Fynwy a Chymru, gan ddarparu gwersi coginio i gynulleidfa ehangach.
Hyfforddi Athrawon: Rhoi’r offer a’r hyder i athrawon allu cyflwyno gwersi coginio o fewn y cwricwlwm.
Ceginau Cymunedol: Edrych ar greu ceginau cymunedol lle gall teuluoedd ymgynnull, coginio gyda’i gilydd, a rhannu prydau bwyd.
Ffocws ar Gynaliadwyedd: Parhau i eiriol dros fwydlenni ysgol sy’n gynaliadwy ac nad ydynt yn gysylltiedig â datgoedwigo, a chael gafael ar gynnyrch sydd wedi’i dyfu’n lleol ac yn foesegol.
“Mae’r Awr Fwyd wedi bod yn llwyddiant ysgubol yn yr ysgol. Fel arfer, rydyn ni’n gorfod llusgo rhieni i mewn i ymuno â’n cyrsiau… ond roedd y cwrs hwn yn llawn o fewn awr, ac roedd pawb yn bresennol! Roedd y plant a’r athrawon wrth eu bodd yn cymryd rhan.” — Claire Crockford, Dirprwy Bennaeth, Ysgol Gynradd Trelái
Cyflwyniad
Mae’r prosiect Yr Awr Fwyd, sy’n cael ei ariannu drwy Gronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol Llywodraeth Cymru, yn fenter addysgol ymarferol a gynlluniwyd i feithrin sgiliau bwyd gydol oes a chynyddu hyder bwyd ymhlith plant a theuluoedd. Mae’r prosiect wedi’i gynllunio yn unol â chwricwlwm newydd Cymru, ac mae’n integreiddio coginio, tyfu, maeth a chynaliadwyedd i ddysgu bob dydd, gan feithrin cenhedlaeth newydd o ddinasyddion bwyd sy’n wybodus ac yn hyderus.
Mae’r Awr Fwyd yn adeiladu ar lwyddiant y rhaglen Bwyd a Hwyl a gydnabyddir yn genedlaethol, a dyma’r dull arloesi diweddaraf a gyflwynir mewn cydweithrediad â Synnwyr Bwyd Cymru, Gwasanaethau Maeth a Deieteg Iechyd y Cyhoedd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro, a’r tîm addysgu arlwyo yng Nghyngor Caerdydd, sy’n bodoli diolch i dîm Economi Sylfaenol Llywodraeth Cymru.
Cefndir: Adeiladu ar Lwyddiant
Dechreuodd y cynllun peilot Bwyd a Hwyl yn 2015 i ymateb i bryderon ynghylch ansicrwydd bwyd a phlant yn llwgu yn ystod y gwyliau. Cafodd y cynllun peilot ei ddylunio i ddarparu prydau maethlon, gweithgarwch corfforol ac addysg bwyd yn ystod gwyliau’r ysgol, a bu’n llwyddiant mawr. Ers hynny, mae wedi cael ei fabwysiadu fel rhaglen genedlaethol ledled Cymru.
Wedi’i ysbrydoli gan y model hwnnw, datblygwyd Yr Awr Fwyd i wreiddio addysg bwyd ym mywyd yr ysgol, gan roi’r wybodaeth, y sgiliau a’r brwdfrydedd i blant ymgysylltu â bwyd mewn ffyrdd iach a chynaliadwy. Hefyd, ceisiodd menter Yr Awr Fwyd annog mwy o fyfyrwyr i fanteisio ar raglen Prydau Ysgol am Ddim Cymru.
Dull Yr Awr Fwyd
Mae’r Awr Fwyd yn rhaglen ddyddiol sy’n cyd-fynd â’r cwricwlwm ac yn cael ei chyflwyno mewn ysgolion cynradd. Mae’n canolbwyntio ar bedair thema graidd:
Addysg Maeth
Coginio Ymarferol
Tyfu Bwyd
Cynaliadwyedd
Drwy’r themâu hyn, bydd y disgyblion yn archwilio o ble daw eu bwyd, sut i’w baratoi, a sut i wneud dewisiadau gwybodus, er lles eu hiechyd a’r blaned. Mae’r sesiynau’n canolbwyntio ar ddysgu ymarferol mewn bywyd go iawn, gan gynnwys:
Sgiliau coginio a chyllidebu
Ymwybyddiaeth o fwyd tymhorol a lleol
Tyfu ffrwythau a llysiauGrowing fruit and vegetables
Systemau bwyd cynaliadwy
Er mwyn cael i’r gymuned gyfan ymgysylltu, mae’r prosiect hefyd yn cynnwys:
Hyfforddi staff mewn timau arlwyo ac ysgolion
Sesiynau ymgysylltu â theuluoedd, fel digwyddiadau “coginio a chreu”
Ryseitiau a chyfleoedd hyfforddi i rieni feithrin cysylltiad rhwng bwyd yn yr ysgol a’r cartref
Effaith a Chanlyniadau Cynnar
Mae’r cyfnod peilot wedi cyrraedd 210 o ddisgyblion Blwyddyn 5 mewn chwe ysgol gynradd, ac mae’r adborth wedi bod yn gadarnhaol dros ben gan athrawon, disgyblion a theuluoedd. Mae cynnydd hefyd yn y nifer sy’n manteisio ar brydau ysgol am ddim oherwydd eu bod yn cymryd rhan yn Yr Awr Fwyd.
Uchafbwyntiau’r Adborth:
97.5% o ddisgyblion wedi mwynhau sesiynau’r Awr Fwyd
90% wedi dysgu rhywbeth newydd
100% wedi cymryd rhan mewn gweithgareddau bwyta’n iach
94% wedi mwynhau’r ryseitiau roedden nhw wedi’u coginio
95% yn dweud eu bod wedi dysgu am gynaliadwyedd
“Profiad gwych i rieni ddod at ei gilydd! Roedd hyd yn oed fy mhlentyn, sy’n ffyslyd iawn gyda’i fwyd, wedi mwynhau’r profiad – er nad oedd wedi bwyta’r bwyd.” — Rhiant mewn sesiwn Coginio a Chreu
“Roeddwn i’n nerfus am sut y byddai fy nisgyblion Blwyddyn 5 yn ymddwyn, ond roedden nhw i gyd wrth eu bodd ac yn dangos diddordeb mawr. Fe wnes i fwynhau fy hun yn fawr hefyd!” — Year 5 Teacher, Hywel Dda Primary School
Gwerthusiad
Yr Heriau a’r Hyn a Ddysgwyd
Fel llawer o brosiectau peilot mewn ysgolion, roedd amseru’r cyfan yn her allweddol. Dechreuodd y prosiect ennill momentwm wrth i dymor yr haf ddod i ben, felly roedd angen i’r tîm yn ymgynghori, datblygu a chyflawni pethau ar yr un pryd.
Er gwaethaf hyn, dangosodd y cynllun peilot botensial y cysyniad a chreu set gadarn o adnoddau sy’n barod i gael eu cyflwyno neu eu defnyddio’n ddiweddarach os nad oes cyllid ar gael ar unwaith.
Chwaraeodd Cronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol ran allweddol yn y gwaith o wneud y cynllun peilot hwn yn bosibl, gan ddarparu’r cyllid a’r capasiti sydd eu hangen i ddod â’r cysyniad yn fyw mewn lleoliadau yn y byd go iawn.
Edrych i’r Dyfodol: O’r Cynllun Peilot i’r Rhaglen
Yn dilyn llwybr Bwyd a Hwyl, mae partneriaid yn gobeithio gweld Yr Awr Fwyd yn esblygu i fod yn rhaglen genedlaethol, a fydd yn cael ei chyflwyno’n ehangach ar draws ysgolion cynradd yng Nghymru.
Mae trafodaethau eisoes ar y gweill ynghylch:
Addasu cynnwys ar gyfer grwpiau oedran cynradd iau a hŷn
Cynyddu’r ddarpariaeth mewn mwy o ysgolion a rhanbarthau
Gwerthuso’r effaith ar y nifer sy’n manteisio ar Brydau Ysgol am Ddim a newid mewn ymddygiad yn y tymor hir
Er y bydd cyllid parhaus yn hanfodol ar gyfer y cam nesaf hwn, mae’r adnoddau, y partneriaethau a’r brwdfrydedd eisoes ar waith i fwrw ymlaen â’r Awr Fwyd.
Casgliad
Mae prosiect Yr Awr Fwyd yn fwy na chyfres o weithgareddau ar gyfer ysgolion, mae hefyd yn sylfaen ar gyfer newid hirdymor. Drwy arfogi plant â’r sgiliau i goginio, tyfu a meddwl yn feirniadol am fwyd, mae’n gosod y sylfeini ar gyfer cenhedlaeth iachach deall bwyd yn well.
Gyda chefnogaeth y Gronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol, mae’r prosiect hwn yn dangos sut gall addysg, iechyd a’r economi sylfaenol ddod at ei gilydd i greu Cymru gryfach a mwy cydnerth — un Awr Fwyd ar y tro.
Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gefnogi busnesau mewn rhannau o’n heconomi leol, bob dydd, a elwir hefyd yn Economi Sylfaenol. Ei nodau yw adeiladu cymdeithas gydnerth a gwella nwyddau a gwasanaethau, ynghyd â’r perthnasoedd economaidd a chymdeithasol sy’n sail iddynt, sy’n hanfodol i fyw bywyd da.
Ymunwch â ni yn y digwyddiad hwn i ddathlu’r Economi Sylfaenol a lansio Datganiad Cenhadaeth yr Economi Sylfaenol newydd.
Byddwn yn arddangos canlyniadau prosiectau a ariennir gan Lywodraeth Cymru sydd wedi defnyddio dulliau arloesol ar draws ystod o sectorau Economi Sylfaenol megis bwyd, trafnidiaeth, tai ac adeiladu.
Bydd prosiectau’r Economi Sylfaenol yn cael eu harddangos gan sefydliadau fel:
Castell Howell – Authentic Cuisine a Celtica Foods
Synnwyr Bwyd Cymru – Llysiau o Gymru mewn Ysgolion
Cymdeithas Ymddiriedolaethau Datblygu Cymru (CYD)- Adnoddau Sicrwydd Tyfu
Menter Môn – Larder Cymru a Tech Tyfu
Social Farms and Gardens – Ffermydd y Dyfodol
Cookalong Clwb
Menter a Busnes
BIC Innovation – Cynyddu Bwyd Cymru
Cyngor Caerdydd – Awr Fwyd Caerdydd
Cyngor Sir Gaerfyrddin – Datblygu bwydlen Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol a’r Cynllun Peilot Prydau Ysgol
Cyngor Sir Fynwy – Gwasanaeth Pryd ar Glud
Menter Cymdeithasol Can Cook – Well Fed
Met Caerdydd – Rhwydwaith Arloesedd yr Economi Sylfaenol, Rhaglen CEIC
PLANED
Simply Do – Prosiect WISH
Wood Knowledge Wales
Cyfle – Sgiliau Adeiladu
NetRet Group
Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio hefyd yn bresennol i gwrdd ag arweinwyr y prosiect a rhoi’r brif araith, gan lansio’r Datganiad Cenhadaeth Economi Sylfaenol newydd.
Ni chodir tâl am fynychu’r digwyddiad hwn, sylwer y bydd recordiad fideo a ffotograffiaeth ar y diwrnod a chinio yn cael ei ddarparu.
Bydd y digwyddiad hwn yn cael ei gynnal gan Lywodraeth Cymru mewn partneriaeth â Cynnal Cymru.
Agenda i ddilyn yn fuan.
Dyddiad: Dydd Llun 28ain Ebrill 2025 Amser: 10:30 am – 14:30 pm Lleoliad: Canolfan Gelfyddydau’r Eglwys Norwyaidd, Rhodfa’r Harbwr, Bae Caerdydd, CF10 4PA.
Yr Economi Sylfaenol ar Waith: Rhagoriaeth o ran Bwyd y Sector Cyhoeddus
Yr Economi Sylfaenol yw asgwrn cefn bywyd bob dydd yng Nghymru, gan ddarparu nwyddau a gwasanaethau hanfodol i bawb. Mae’r rhain yn cynnwys iechyd a gofal cymdeithasol, bwyd, tai, ynni a chyfleustodau, adeiladu, manwerthwyr ar y stryd fawr, a thwristiaeth. Mae’r Economi Sylfaenol yn cael ei chefnogi gan amrywiaeth o fusnesau, ee busnesau bach a chanolig, cwmnïau mawr fel cyfleustodau wedi’u preifateiddio, cwmnïau symudol, ac archfarchnadoedd mawr. Amcangyfrifir bod yr Economi Sylfaenol yn darparu cyflogaeth i bedwar o bob deg o bobl yng Nghymru ac yn cyfrannu at £1 o bob £3 sy’n cael ei gwario yn y wlad.
Mae economi sylfaenol gref yn sicrhau bod anghenion dynol hanfodol ar gael i bawb, beth bynnag fo’u lleoliad, eu hincwm neu eu statws. Mae cefnogi’r economi sylfaenol yn un o brif flaenoriaethau cenhadaeth Llywodraeth Cymru i gryfhau ac ailadeiladu’r Economi, sy’n ceisio creu cymunedau a busnesau llewyrchus ledled Cymru. Mae Cynllun Gweithredu Llywodraeth Cymru ar yr Economi yn annog cydweithio i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau, hybu cynhwysiant, a sbarduno datblygiad economaidd, gan gefnogi penderfyniadau busnes. Gan adeiladu ar lwyddiant Cronfa Her Economi Sylfaenol 2021 Llywodraeth Cymru, nod y Gronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol yw cefnogi busnesau lleol i ddarparu’r cynnyrch a’r gwasanaethau sydd eu hangen ar y sector cyhoeddus, gan greu gwell cyfleoedd gwaith yn nes at adref.
Mae “Cronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol” Llywodraeth Cymru wedi ariannu amryw o brosiectau yn y sector bwyd i gynyddu faint o fwyd o Gymru sy’n cael ei weini ar blatiau cyhoeddus. Nod y grant yw cefnogi cynhyrchwyr a chyflenwyr bwyd lleol i ddarparu bwyd lleol, cynaliadwy ac iach i ysgolion, ysbytai a sefydliadau eraill yn y sector cyhoeddus. Drwy hyrwyddo dulliau o gynhyrchu a defnyddio bwyd lleol, gallwn ni gael llai o effaith ar yr amgylchedd ac annog arferion cynaliadwy yng Nghymru.
Mae Cynnal Cymru yn rhoi sylw i 3 o brosiectau’r sector cyhoeddus sy’n canolbwyntio ar fwyd, pob un yn ceisio cryfhau Economi Sylfaenol Cymru. I ddysgu mwy, gweler isod.
Galluogi system fwyd sy’n barod ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol
Efallai fod y cysylltiad rhwng bwyd iach a gwellhad cleifion yn ymddangos yn un amlwg, ond yn 2023 aeth staff Ymddiriedolaeth GIG Prifysgol Felindre (Felindre) ati i archwilio’r berthynas hon yn fanylach – ac i gael y manteision mwyaf y gall system fwyd iach eu cynnig i gleifion, staff ysbytai a’r tu hwnt. Mae Chris Moreton, Dirprwy Gyfarwyddwr Cyllid Felindre, yn esbonio mwy.
Yr Her:
Mae’r system fwyd bresennol yng Nghymru yn wynebu nifer o heriau sy’n effeithio ar bawb. Mae’r rhain yn cynnwys newid yn yr hinsawdd, colli natur, economi wledig sy’n dirywio, a diogelwch bwyd.
Ar hyn o bryd, mae amaethyddiaeth yng Nghymru yn gyfrifol am oddeutu 14% o allyriadau nwyon tŷ gwydr Cymru, ac mae’r symudiad tuag at brosesau ffermio mwy dwys, er mwyn diwallu’r newid yn y deiet a’r galw gan ddefnyddwyr, yn gwneud y tir yn llai ffrwythlon, yn cyfrannu at effeithiau negyddol ar yr aer a’r dyfrffyrdd cyfagos ac mae’n un o’r prif ffactorau sy’n sbarduno colli bioamrywiaeth.
Mae blynyddoedd o ddwysáu mewn amaethyddiaeth wedi gadael cymunedau gwledig yn dlotach ac yn llai sefydlog, ac wedi cael effaith negyddol ar lesiant cymunedau ffermio. Hefyd, mae gorddibyniaeth ar system fwyd fyd-eang sy’n fwyfwy bregus wedi cyfrannu at gynnydd mewn prisiau bwyd, at dlodi bwyd ac at anghydraddoldeb.
Mae hyn yn ei dro yn cael sgil-effeithiau ar y GIG, ond mae Cymru hefyd yn gweld cynnydd mewn clefydau sy’n gysylltiedig â deiet, sy’n cael ei waethygu gan brinder cynnyrch fforddiadwy, hygyrch a ffres sy’n cael ei fwyta yn y cartref a’r gweithle. Mae’r clefydau hyn yn cynnwys diabetes Math II, canserau, clefydau cardiaidd a fasgwlaidd, strôc, a phroblemau gyda’r cymalau.
Y Cyfle:
Mae’r sector cyhoeddus yng Nghymru yn gwario £97 miliwn ar fwyd ar gyfer ysgolion, ysbytai a gofal cymdeithasol, gyda chyllideb fwyd flynyddol Felindre yn unig yn werth tua £222 miliwn.
Mae Chris yn credu bod gan y GIG yng Nghymru gyfle i arwain y gwaith o hyrwyddo dulliau sy’n gyfrifol yn amgylcheddol ac yn gymdeithasol o gael bwyd ar gyfer y sector cyhoeddus. Drwy gyflenwi bwyd lleol, o ansawdd da ac wedi’i gynhyrchu mewn modd cynaliadwy, gall wella iechyd a llesiant cleifion, staff a’u teuluoedd, yn ogystal â lleihau niwed ecolegol a helpu sector bwyd Cymru i fod yn decach ac yn fwy cydnerth.
Mae’r genhadaeth hon yn cyd-fynd â nodau Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, menter ‘Prynu Bwyd Addas ar gyfer y Dyfodol’ Llywodraeth Cymru, dyletswydd Felindre i weithredu Caffael Cyhoeddus sy’n Gyfrifol yn Gymdeithasol, ac mae’n cyfrannu at yr uchelgais o gyrraedd Sero Net erbyn 2030.
Mae’r dyheadau hyn yn atgyfnerthu ei gilydd, ac maent wedi’u cynnwys yn amcanion y prosiect:
Drwy gael gafael ar fwy o fwyd iach a fforddiadwy gellir cael canlyniadau gwell i iechyd.
Bydd y gadwyn cyflenwi bwyd yn fyrrach, yn fwy cydnerth, a bydd yn cael cyn lleied o effaith amgylcheddol â phosibl ar yr un pryd â darparu gwerth am arian.
Bydd gan yr Ymddiriedolaeth fwy o fannau lle gall pobl ddysgu am fwyd a mwynhau bwyd.
Bydd llai o wastraff bwyd a bydd yr ôl troed ecolegol yn llai.
Bydd partneriaethau’n arwain at ddatblygu economïau a chymunedau bwyd lleol bywiog.
Nod Felindre yw gwneud bwyd yn flaenoriaeth llesiant i’w gleifion a’i staff drwy gynyddu mynediad at opsiynau bwyd iach am bris rhesymol yn y gwaith a’r tu hwnt. Mae hyn yn cynnwys cyflwyno “Dydd Mercher Llesiant” a chynllun blwch llysiau – a fu’n llwyddiannus yn ystod y pandemig – i hyrwyddo arferion bwyta iach.
Caiff y gwaith o ailddylunio bwydlenni ei werthuso, gan ddechrau gyda’r bwyty yng Nghanolfan Ganser Felindre, i edrych ar gyfleoedd i integreiddio cynhwysion tymhorol ac organig, gan ddefnyddio dulliau fel llai o gig a defnyddio prosiectau heb frand i helpu i gynyddu cyllidebau.
Drwy weithio’n uniongyrchol gyda chyflenwyr, nod y prosiect yw sicrhau bod ffynonellau moesegol ac opsiynau masnach deg hefyd yn cael sylw pan nad oes cynnyrch o Gymru ar gael. Bydd sgiliau, hyfforddiant ac addysg yn elfen allweddol o’r prosiect o ran swyddi sy’n gysylltiedig â bwyd – ee cogyddion a chaffael – i ymgysylltu’n ehangach â’r staff er mwyn helpu’r staff i wneud penderfyniadau gwybodus am fwyd yn y gwaith ac yn eu bywydau’n ehangach.
Heblaw hynny, drwy ddarparu arweinyddiaeth amlwg drwy ei genhadaeth fwyd, mae Chris yn gobeithio y gall Felindre arwain drwy esiampl yn y sector cyhoeddus yng Nghymru er mwyn helpu i sbarduno cydweithio a chysondeb rhanbarthol o ran cael gafael ar fwyd, annog cynhyrchu bwyd agroecolegol a chanfod cyfleoedd i arloesi.
Y camau nesaf:
Datblygwyd y prosiect gyda chymorth Cronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol Llywodraeth Cymru, sy’n cefnogi’r gwaith o ddatblygu sectorau sylfaenol allweddol fel bwyd.
Mae nifer uchel o staff eisoes yn ymuno â’r prosiect, gyda gweithdai i’r staff yn dangos cefnogaeth unfrydol bron i’r genhadaeth fwyd. Mae hyn yn darparu adnodd allweddol ar gyfer negeseuon cyson am fanteision y newidiadau arfaethedig.
Fel yr eglura Chris, “Bydd negeseuon clir a chyson, a chydweithio â chyflenwyr, cynhyrchwyr a phartneriaid fel Uned Prosesu Canolog Cwm Taf Morgannwg, yn hanfodol i greu’r amodau sy’n galluogi pobl i ymrwymo i newid.”
Mae Cynllun Gweithredu wrthi’n cael ei ddatblygu i helpu i roi nodau’r prosiect ar waith a’u gwreiddio yng ngweithrediadau Felindre. Er bod rhai dangosyddion perfformiad yn bodoli a bod modd eu mesur yn hawdd, ee canrannau’r bwyd sy’n dod o gyflenwyr lleol, lleihau gwastraff bwyd, staff yn cael mynediad at flychau llysiau, a nifer y diwrnodau y mae cleifion yn ei gymryd i wella ar gyfartaledd, bydd angen datblygu rhai eraill, gan gynnwys Mesur Canlyniadau a Adroddir gan Gleifion ar gyfer bwyd, a’r Adenillion Cymdeithasol o Fuddsoddi ar gyfer yr economi fwyd leol.
Mae Chris yn credu bod y dull system gyfan hwn yn angenrheidiol i fynd i’r afael â’r heriau yn y system fwyd bresennol ac i ddangos yr holl amrywiaeth o fanteision y gellir eu darparu drwy ofal iechyd sy’n seiliedig ar werthoedd. Edrychwn ymlaen at roi mwy o wybodaeth wrth i’r prosiect fynd yn ei flaen.
Well Fed – MealLockers / Rhaglen Ddi-blastig a Sero Net
“Mae pob un ohonom eisiau cael system fwyd sy’n dymuno rhoi bwyd da i blant a phobl. Mae bwyd sydd heb gael ei brosesu’n helaeth yn ymwneud ag iechyd pobl. Rydym yn cyfateb i’r pris ac yn gwella’r ansawdd.” – Robbie Davison, Cyfarwyddwr Can Cook.
Mae’r fenter gymdeithasol Can Cook yn mynd i’r afael â thlodi bwyd ac arferion bwyta sydd ddim yn iach yng Nghymru drwy ddarparu prydau ffres, maethlon, wedi’u coginio o’r dechrau, am brisiau fforddiadwy. Mae eu rhaglen “Well Fed” yn cynnwys mentrau fel blychau bwyd Coginio yn y Cartref, siopau symudol, a Phryd ar Glud.
Gyda chefnogaeth gan Gronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol Llywodraeth Cymru, maent wedi canolbwyntio’n ddiweddar ar ddatblygu a gwella tair agwedd newydd ar gyflenwi, sef peiriannau gwerthu di-blastig (eatTAINABLE), ‘MealLockers’ a rhaglen lleihau allyriadau Sero Net sy’n integreiddio ynni solar.
Yr Her
Un o brif heriau iechyd cyhoeddus Cymru yw tlodi bwyd a chyfraddau gordewdra cynyddol ymhlith plant. Bydd 1 o bob 4 plentyn a aned yn 2022 yn ordew erbyn 5 oed yng Nghymru, ac ni all dros 50% o boblogaeth y DU fforddio basged o gynnyrch ffres. Mae bwydydd sydd wedi’u prosesu’n helaeth (UPF) yn gyffredin yn y fasged wythnosol arferol ac maent hefyd yn amlwg iawn mewn prydau ysgol.
Mae Robbie yn egluro bod y prosiect wedi digwydd ar ôl canfod bod y rhan fwyaf o’r bwyd sy’n cael ei fwyta gan blant yn yr ysgol wedi cael ei brosesu’n helaeth, er ei fod yn bodloni safonau maeth. “Os yw bwydydd wedi’u prosesu’n helaeth yn helpu ysgolion i gyrraedd safonau maeth, rydym yn y lle anghywir” meddai. “Bwydo plant yn dda sydd bwysicaf i ni. Rydym yn edrych ar bopeth yn y gadwyn gyflenwi i gael gwared ar UPFs, ac i ddechrau y prif mater yn y byd coginio ar raddfa fawr yw’r stociau, y grefis a’r sawsiau.”
Ar ôl canfod y prif gynhwysyn i’w newid yn eu prydau bwyd – sef stoc – aeth tîm Can Cook ati i ddatblygu dewis oedd heb gael ei brosesu’n helaeth. Yr ateb yw stoc wedi’i wneud o fadarch, o fferm leol, y gellir ei goginio ar raddfa fawr, sy’n aros o fewn y gyllideb, ac sydd â’r un blas a nodweddion â dewisiadau masnachol eraill.
Dangosodd hyn i’r tîm ei bod yn bosibl dileu cynhwysion UPF. Mae’r holl brydau a ddarperir gan Can Cook bellach yn rhydd o fwydydd wedi’u prosesu’n helaeth, ac mae’r prosiect yn helpu pobl eraill i osgoi’r rhain yn eu deiet ehangach drwy ddysgu pobl sut i goginio o’r dechrau.
Her arall i dîm Can Cook yw nad yw cymunedau ynysig yn aml yn gallu cael gafael ar fwyd ffres a maethlon. Gall dulliau arlwyo traddodiadol fod yn anymarferol i’r ardaloedd hyn.
Mae ateb Can Cook yn cynnwys menter i ddosbarthu prydau ffres, iach wedi’u paratoi ymlaen llaw i gymunedau ynysig drwy MealLockers mewn mannau cyhoeddus. Maent hefyd yn datblygu dull gwerthu di-blastig sy’n dosbarthu prydau mewn cynwysyddion dur gwrthstaen i’w rhoi yn y popty meicrodon ac y gellir eu dychwelyd wedyn – sef dull sy’n targedu mannau gwaith ac yn gyfleus a hygyrch i gwsmeriaid, ac sydd ar yr un pryd yn lleihau gwastraff ac ynni wrth ailgynhesu.
Er mwyn helpu i leihau eu hôl troed carbon eu hunain, mae Can Cook yn symud eu cegin gynhyrchu tuag at Sero Net drwy osod paneli solar erbyn mis Mehefin 2024 i ddibynnu 60% yn llai ar drydan anadnewyddadwy.
Tua’r dyfodol:
Mae Robbie yn nodi bod angen ymdrechion parhaus i ddod o hyd i gyflenwyr dibynadwy o gynhwysion di-UPH er mwyn gallu cynhyrchu ar raddfa fawr.Mae hefyd yn credu bod gan fodel MealLockers botensial enfawr i ehangu i ddarparu prydau iach yn effeithlon i fwy o leoliadau, gan gynnwys ysgolion, ysbytai ac ardaloedd gwledig, a gallai dulliau comisiynu’r sector cyhoeddus eu cefnogi. Mae’n egluro:
“I wneud lles gwirioneddol i iechyd y cyhoedd, mae’n hanfodol bod dulliau comisiynu’r sector cyhoeddus yn symud tuag at hybu a gwarchod ansawdd a gwerth cymdeithasol. Credwn fod angen model bwyd cymdeithasol ar gyfer contractau’r sector cyhoeddus nawr, er mwyn gwneud yn siŵr bod pawb yn gallu bwyta’n dda, beth bynnag fo’u hincwm.”
Mae tîm Can Cook yn credu bod potensial enfawr i fentrau fel y rhain wneud cyfraniad sylweddol at iechyd y cyhoedd yng Nghymru a’r tu hwnt. Rydym ni yn Cynnal Cymru yn edrych ymlaen at roi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi am hynt y gwaith hwn.
Sut gall y gadwyn gyflenwi gydweithio i sbarduno newid sy’n gadael gwaddol cymdeithasol, amgylcheddol ac economaidd.
Fel cwmni bwyd cynhenid o Gymru, mae Castell Howell wrth galon yr economi sylfaenol hon.
Mae’n gwasanaethu darparwyr gwasanaethau lletygarwch a bwyd y sector preifat a chyhoeddus yng Nghymru a’r tu hwnt, ac mae’n cydnabod ei gyfrifoldeb i fod yn gyfrwng i newid pethau, gan weithio tuag at nodau’r Cynllun Gweithredu ar yr Economi.
‘I wneud y gorau o system fwyd Cymru mae angen canolbwyntio ar hyrwyddo dulliau cynhyrchu yn nes at gartref er mwyn cael mwy o werth cymdeithasol a chynnwys maethol. Mae hyn yn golygu cysoni bwydlenni â chynaeafu tymhorol, gwella data am y cynnyrch a chadwyni cyflenwi, ac ymestyn oes silff cynnyrch. Bydd ymdrechion cydweithredol yn meithrin system fwy gwydn sy’n grymuso ein ffermwyr, yn darparu prydau maethlon i’r sector cyhoeddus, ac yn lleihau risg. Er bod heriau o ran cost ac effeithlonrwydd, gall dull pragmataidd sy’n canolbwyntio ar amcanion hirdymor arwain at fanteision sylweddol. Rhaid cael arferion caffael tryloyw sy’n blaenoriaethu nid yn unig y pwynt pris, ond hefyd gwerth cymdeithasol, effaith amgylcheddol, ac ymgysylltu â’r gymuned.’ – Edward Morgan – Rheolwr Hyfforddiant a Chyfrifoldeb Cymdeithasol Corfforaethol y Grŵp, Bwydydd Castell Howell
Mae’r astudiaeth achos hon yn tynnu sylw at bedwar prosiect annibynnol ond cysylltiedig sy’n dangos sut gall y gadwyn gyflenwi gydweithio i sbarduno newid sy’n gadael gwaddol cymdeithasol, amgylcheddol ac economaidd yn yr economi sylfaenol a’r tu hwnt.
1. Llysiau sy’n cael eu Tyfu’n Lleol i Fwyd a Hwyl Caerdydd – ‘Y Peilot Courgettes’
Yn ystod haf 2022, bu Castell Howell yn cydweithio â thyfwyr Blas Gwent, Synnwyr Bwyd Cymru a Chyngor Caerdydd i ddarparu llysiau lleol i raglen Bwyd a Hwyl yr Haf a ariennir gan Lywodraeth Cymru ac a reolir gan CLlLC.
Cafodd courgettes a dyfwyd ger Caerdydd eu danfon i 22 o ysgolion lleol, a bu’r cogydd datblygu yn Castell Howell yn gweithio gyda thîm maeth y Cyngor i greu prydau a oedd yn gytbwys o ran maeth, yn flasus ac yn ddeniadol i’r plant. Roedd rhaglen yr haf yn cynnwys gweithgareddau fel arddangosiadau coginio a chelf llysiau.
Cyhoeddwyd adroddiad gan Synnwyr Bwyd Cymru, yn tynnu sylw at ba mor effeithiol fu’r cynllun peilot a sut mae cynnwys llysiau lleol mewn prydau ysgol yn gallu lleihau effeithiau amgylcheddol a bod o fudd i’r tyfwr ac i’r plant fel ei gilydd.
Cafodd Cam 2 ei ymestyn y tu hwnt i Gyngor Caerdydd, sef i Sir Fynwy a Sir Gaerfyrddin, ac roedd yn cynnwys tri chwmni sy’n tyfu llysiau ar raddfa fach: Blas Gwent (Gwynllŵg), Langtons Farm (Crucywel), a Bonvilston Edge (Tresimwn). Defnyddiwyd eu llysiau ar gyfer prosiect Bwyd a Hwyl yr Haf gan y tri awdurdod lleol, gyda phrosiect tymor hir yn Sir Fynwy yn ymestyn i’w bwydlenni ar gyfer yr hydref a’r gaeaf. Er mwyn gofalu am ddiogelwch bwyd, darparwyd hyfforddiant ar ddiogelwch a phrosesau gan Tyfu Cymru/Cyswllt Ffermio.
Rheoli’r Gadwyn Gyflenwi
Roedd rhaid cysoni’r holl ragolygon, bwydlenni a chynaeafu, a chaniatáu hyblygrwydd ar gyfer amrywiadau tymhorol. Cafodd Authentic Foods (Hirwaun) gontract i dyfu llysiau i’w cynaeafu, eu paratoi, ac, ar ôl rhaglen o waith datblygu cynnyrch newydd, cawsant eu cynnwys mewn prydau aml-ddogn wedi’u paratoi yn y gegin i’r sector cyhoeddus. Er mwyn i’r prosiect lwyddo, roedd rhaid cael sgyrsiau gyda thimau arlwyo awdurdodau lleol ar faterion cydymffurfio maeth, pa mor dderbyniol, pa mor flasus, beth yw eu pris ac pha mor ymarferol yw defnyddio ceginau ysgol, ac ym mis Mai 2023 cyfarfu’r partneriaid yn Fferm Langtons, lle ymrwymwyd i blannu 1,000 o flodfresych i’w cynaeafu ddechrau 2024, i’w defnyddio mewn prydau aml-ddogn sy’n addas i ysgolion o fis Mawrth 2024 ymlaen.
O ddiddordeb arbennig roedd canlyniadau labordy ar y microfaethynnau ar gyfer y prydau a ddatblygwyd yn Authentic. Ac eithrio’r saws Pizza Tomatos Cymreig safonol, mae’r canlyniadau’n ymddangos yn unol â’r disgwyliadau. Arbennig o dda oedd weld y sbigoglys ac ysgallddail a dyfir yng Nghymru yn cael eu hychwanegu, gan roi hwb i faint o haearn a sinc sydd yn y pryd Blodfresych a Chaws. Nid yw’n glir beth fyddai maint y ddogn y byddai plentyn ysgol gynradd yn ei fwyta, ond y gobaith yw y byddai’r 20% a ychwanegir yn fwy na’r 3g o ficrofaethynnau sy’n waelodlin gyffredinol.
Mae Bolognaise Cig Eidion Cymru (gyda’r sail sbigoglys/ysgallddail ychwanegol) i’w weld yn perfformio’n dda hefyd.
Ar yr amod bod y plant yn fodlon gyda phryd o flodfresych â chaws sydd ag 20% yn ychwanegol (ddim yn edrych yn rhy wyrdd ac ati), gallai hyn fod yn newyddion gwych i’n carfan o dyfwyr, gan ein helpu i leihau’r hyn y gellir ei dyfu’n dda a phroffidiol yng Nghymru ar gyfer cwsmer targed h.y. ysgolion.
Topin Pizza Tomatos Cymreig
Gyda 10% o sbigoglys
Gyda 20% o sbigoglys
Gyda 10% o ysgall-ddail
Saws Tomato a Basil Knorr
Maggi (Nestle) Rich & Rustic
Tun Tomatos wedi’u torri/Tomatos Eirin
Cig Eidion Cymreig a Bolognese Cymreig
Blodfresych â Chaws Cymreig
Gyda 10% o ddail cymysg
Gyda 20% o ddail cymysg
Gyda 10% o sbigog-lys
Egni
KJ/100g
168
155
161
150
213
257
80
354
359
337
329
337
Protein
g/100g
1.8
1.8
2.1
1.8
1.2
1.4
1.1
5.5
3.4
3.5
3.5
3.4
Braster
g/100g
0.3
0.2
0.3
0.3
1.1
2.8
0.1
4.6
5.3
4.9
4.5
4.8
Siwgrau
g/100g
5.2
4.5
4.4
4
6.9
5.7
3.8
2.7
2.7
2.4
2.3
2.3
Ffeibr
g/100g
2.6
2.5
2.4
2.7
0.7
1.1
0.8
2.8
1.6
2
2.33
1.7
Sodiwm
mg/100g
204
202
183
169
Amh.
Amh.
Amh.
292
220
213
231
198
Sinc
mg/100g
<2.00
2.23
3.37
3.78
Amh.
Amh.
Amh.
11.6
5.56
8.65
11.3
5.62
Haearn
mg/100g
7.17
5.41
6.22
6.13
Amh.
Amh.
Amh.
7.84
1.81
3.54
5.53
2.74
Llysiau wedi’u tyfu ym Mhenrhyn Gŵyr, O’r Pridd i’r Plât
Ar y cyd ag Awdurdod Lleol Abertawe, Ysgol Gyfun Llandeilo Ferwallt a 4theregion, datblygodd Castell Howell gadwyn gyflenwi leol beilot ar gyfer llysiau a dyfir ym Mhenrhyn Gŵyr i ymddangos ar y fwydlen yn ysgol Llandeilo Ferwallt. Cynhaliodd yr ysgol bythefnos o weithgareddau bwyd mewn gwersi, ymwelodd yr ysgol â’r tyfwyr, a helpu i ddatblygu prydau bwyd i ymddangos ar fwydlen ysgol gyda ‘Llysiau wedi’u tyfu ym Mhenrhyn Gŵyr’.
Helpodd y prosiect hwn i godi ymwybyddiaeth o faeth, yr effaith ar yr amgylchedd, tegwch ariannol ar draws y gadwyn gyflenwi a gwytnwch bwyd lleol.
3. Cadwyni cyflenwi cynaliadwy, a ‘Chwmpas 3’ ar fwydlenni
Mae cyswllt anorfod rhwng milltiroedd bwyd ac allyriadau cadwyn gyflenwi Cwmpas 3. Drwy weithio gyda darparwyr lletygarwch i benderfynu ar opsiynau bwydlenni, ac yna gyda chyflenwyr, gellir lleihau cyfanswm yr effaith y mae cynnyrch yn ei chael ar yr amgylchedd.
Dangoswyd enghraifft o’r economi gylchol ar waith drwy’r cydweithio sy’n digwydd rhwng Celtic Pride, cyflenwr cig eidion Cymreig premiwm Castell Howell sy’n cael ei redeg gan deulu Rees o Fferm Bryn, ym Mhendeulwyn, Bro Morgannwg, ac NFU Energy. Cafodd Fferm Bryn fiosolidau gan Dŵr Cymru, sef sgil-gynnyrch sy’n ffynhonnell doreithiog o faethynnau ac sydd wedi galluogi’r fferm i leihau’r angen am wrteithiau synthetig, sef un o’r heriau mwyaf sy’n wynebu’r sector amaethyddol.
Cyfleu’r Manteision Cadarnhaol i Randdeiliaid
Mae Castell Howell yn defnyddio negeseuon cadarnhaol ar fwydlenni, ynghyd â rhagor o wybodaeth y gellir cael gafael arni drwy godau QR, i ddweud wrth randdeiliaid beth yw’r manteision amgylcheddol a chymdeithasol a ddaw drwy gael cadwyn gyflenwi gynaliadwy.
Bwydlen o Darddiad Cynaliadwy ar gyfer Cynhadledd Ffermio
Ar y cyd ag Arlwyo Caerdydd, datblygodd Castell Howell fwydlen o ffynonellau cynaliadwy ar gyfer gwledd Cynhadledd Nuffield 2022. Mabwysiadwyd amrywiaeth o amcanion amgylcheddol gan y cyflenwyr allweddol, gan gynnwys Archwiliad Carbon Fferm gyda’r ffermwr cig eidion, tatws sero net, llysiau wedi’u tyfu ym Mhenrhyn Gŵyr a chaws o ffermydd atgynhyrchiol. Mae’r ffilm hon yn dangos sut cafodd y fwydlen ei chreu gyda chynaliadwyedd yn ganolog iddi, ac mae’n dangos taith cynaliadwyedd y cynhyrchwyr bwyd, yn ogystal â thynnu sylw at sut cafodd hyn ei gyfleu i’r rhai sy’n bwyta’r bwyd.
4. Prosiect Treuliadwyedd a Dwysedd Maethynnau
Mae mwy a mwy yn derbyn y ffaith fod bwydydd sydd wedi’u prosesu’n helaeth yn achosi risgiau i iechyd. Bu Castell Howell yn gweithio mewn partneriaeth â Phrifysgol Aberystwyth ar brosiect a arianwyd gan Lywodraeth Cymru i ddatblygu prydau parod ar gyfer GIG Cymru sy’n dangos nad oes angen i nodau maeth, amgylcheddol, cymdeithasol a masnachol fod ar wahân.
Cafwyd y canlyniadau gydag amrywiaeth o brydau aml-ddogn yn dilyn gwaith datblygu cynnyrch newydd ac arloesol, a oedd yn cynnwys mesur gwir ansawdd maethol y prydau newydd, drwy ddadansoddi cyfansoddiad asidau amino a sgoriau treulio protein gastroberfeddol in-vitro. Llwyddwyd i roi protein yn deillio o godlysiau a dyfwyd yn y DU yn lle cig coch, gan sicrhau bod y prydau’n dal i fodloni’r safonau maeth gofynnol.
Canfu’r prosiect mai’r rhai mwyaf ymarferol o ran bodloni’r gofynion oedd amrywiaeth o brydau hyblyg neu “hybrid”, yn seiliedig ar brydau sydd wedi’u hen sefydlu ac sy’n cael eu cydnabod ond sy’n cynnwys protein o blanhigion yn lle cig os oes modd. Pan ddefnyddiwyd cig, cig eidion Cymreig wedi’i bori ar borfa oedd hwn yn bennaf, ac roedd hyn yn cyd-fynd â gweledigaeth ‘Ffordd Gymreig’ Hybu Cig Cymru o brotein is o ran carbon sy’n dod o dda byw Cymru. Fodd bynnag, roedd y cynnydd ym mhris cig ers dechrau’r prosiect yn tanlinellu’r agweddau masnachol pwysig ar fwydydd “hybrid” sy’n cynnwys elfen o gig Cymru ochr yn ochr â chodlysiau a dyfir yn y DU.
——————————————————————————————————
Ni allaf orbwysleisio pwysigrwydd y prosiectau yma, o ran datblygu’r gadwyn gyflenwi, datblygu cynnyrch a darparu mwy o gynnyrch Cymreig i ysgolion Cymru. – Edward Morgan, Rheolwr Hyfforddiant a Chyfrifoldeb Cymdeithasol Corfforaethol y Grŵp, Bwydydd Castell Howell
Rydym ni yn Cynnal Cymru yn edrych ymlaen at roi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi am hynt y gwaith hwn.
Adnodd Dysgu newydd ar-lein ar yr Economi Sylfaenol
Mae’n bleser gan Lywodraeth Cymru gyhoeddi ei bod yn lansio modiwl e-Ddysgu newydd ar Adeiladu Cyfoeth Cymunedol a’r Economi Sylfaenol. Nod yr adnodd ar-lein deniadol hwn yw helpu pobl i ddeall beth yw’r Economi Sylfaenol; y manteision y gall eu cynnig; a sut mae mynd ati i’w chryfhau.
Ken Skates AS, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru, yn esbonio:
“Mae’r modiwl e-Ddysgu ar-lein hwn yn offeryn ardderchog i ddeall dulliau gweithio ar sail lle yn well a sut mae Adeiladu Cyfoeth Cymunedol. Maen nhw’n gallu cefnogi a meithrin yr Economi Sylfaenol, sy’n ganolog i’n Cenhadaeth Economaidd. Rydyn ni i gyd yn rhyngweithio â’r Economi Sylfaenol bob dydd, o’r bwyd rydyn ni’n ei fwyta, yr adeiladau rydyn ni’n byw ac yn gweithio ynddyn nhw, a’r gwasanaethau rydyn ni’n eu defnyddio. Mae’n rhan annatod o’n cymunedau a’n gwlad, ac yn gyfwerth â rhyw 40% o’r economi.
Mae’n hanfodol ein bod yn meithrin y galluoedd a’r sgiliau sydd eu hangen i ymgorffori amcanion Economi Sylfaenol ym mhob rhan o sector cyhoeddus Cymru. Drwy wneud hyn, gallwn gynyddu’r cyfleoedd i’n cyflenwyr brodorol a datblygu cadwyni cyflenwi gwydn gyda’r sgiliau gorau – gan gadw’r bunt Gymreig yn ein cymunedau.
I wneud hyn, rydym yn cydnabod bod angen darparu’r cymorth a’r cyfryngau sydd eu hangen ar ein partneriaid yn y sector cyhoeddus.
Rwy’n falch o gael gweld lansio’r modiwl e-Ddysgu hwn a gobeithio y caiff ei ddefnyddio’n helaeth i gryfhau dealltwriaeth, ymrwymiad a gwybodaeth i helpu ein sectorau sylfaenol i ffynnu.”
Cwestiynau Cyffredin
Pa mor hir mae’r modiwl e-Ddysgu hwn yn ei gymryd?
Mae 8 rhan i’r cwrs hwn. Rydym yn argymell cwblhau’r modiwl mewn un eisteddiad, a fydd yn cymryd rhwng 30 a 45 munud.
Ar gyfer pwy mae’r modiwl?
Mae’r modiwl hwn yn addas ar gyfer pawb – pobl sydd â diddordeb yn y pwnc neu bobl sy’n gweithio yn y sectorau cyhoeddus a phreifat a’r trydydd sector. Rydym yn ei argymell yn arbennig i’r rhai sy’n datblygu polisïau a phrosiectau economaidd, yn ogystal â’r rhai sy’n gweithio ym maes caffael yn y sector cyhoeddus. Mae’r cwrs byr wedi’i gynllunio i wneud i ddysgwyr deimlo’n fwy gwybodus, hyderus a brwd!
Nid oes angen unrhyw wybodaeth arbenigol i ddilyn y modiwl hwn ac mae’n addas ar gyfer unrhyw un sydd â diddordeb yn y maes.
Nid oes modd cyrraedd hinsawdd sefydlog onibai bod pob rhan o’r economi yn datgarboneiddio ac yn gweithredu o fewn terfynau amgylcheddol. Mae’r adroddiadau hyn yn ystyried y rôl y gallai’r sectorau sylfaenol chwarae o ran ail-ffurfio dyfodol sydd yn fwy hinsawdd-bositif.
Turning rhetoric into reality: decarbonising the foundational economy (2022).
Jack Watkins. The Institute of Welsh Affairs and Centre for Regeneration Excellence Wales.
Ystyried effaith datgarboneiddio ar economi Cymru (gan gynnwys rhannau o’r economi sylfaenol) a’r potesial am aflonyddu a diweithdra. Mae’r awduron yn amlygu’r diffyg dealltwriaeth o fewn diwydiannau penodol ynghylch eu dyfodol mewn byd sero net, ac yn ystyried gwahanol ffyrdd i’w cefnogi, gan gynnwys cynyddu addysg alwedigaethol a throsglwyddo pwerau pellach i awdurdodau lleol i’w helpu ymateb i gyfleoedd yn lleol, a’u hannog i ffurfio perthynasau cryfach gyda busnes lleol. Mae’r adroddiad hefyd yn ystyried os yw perfformiad Cymru mewn ymchwil ac arloesedd efallai’n cyfyngu ar allu cwmnïau Cymreig newydd i fanteisio ar gyfleoedd sy’n deillio o’r ymrwymiadau sero net.
Serious about green? Building a Welsh wood economy through co-ordination (2020)
Luca Calafati, Julie Froud, Colin Haslam, Sukhdev Johal and Karel Williams. Foundational Economy Research Limited for Woodknowledge Wales.
Gwaith sy’n dadlau’r angen i ddatblygu’r ‘economi sylfaenol 2.0’; darparu nwyddau a gwasanaethau ar gyfer bywyd bob dydd a fydd hefyd yn diogelu llesiant cenedlaethau’r dyfodol drwy, er enghraifft, ddefnyddio pren ac ynni adnewyddawy yn lle dur, sment a thanwydd ffosil. Mae’r adroddiad yn canolbwytio ar ddatblygu’r economi pren yng Nghymru, a chynnig ffyrdd o gynyddu coedwigo a chreu cynnyrch coed gwerth uchel, megis tai ffrâm pren. Mae’r adroddiad yn defnyddio gwersi a ddysgwyd o Weriniaeth Iwerddon a’r Alban, sydd wedi rheoli coedwigo a phrosesu cynnyrch pren gwerth uchel yn llwyddiannus.
Lawrlwythwch yr adroddiad: Serious About Green?
Building a Welsh wood economy
through co-ordination (Foundational Economy Research)
Renewable energy in the foundational economy (2020)
