“Mae’r Awr Fwyd wedi bod yn llwyddiant ysgubol yn yr ysgol. Fel arfer, rydyn ni’n gorfod llusgo rhieni i mewn i ymuno â’n cyrsiau… ond roedd y cwrs hwn yn llawn o fewn awr, ac roedd pawb yn bresennol! Roedd y plant a’r athrawon wrth eu bodd yn cymryd rhan.”
— Claire Crockford, Dirprwy Bennaeth, Ysgol Gynradd Trelái
Cyflwyniad
Mae’r prosiect Yr Awr Fwyd, sy’n cael ei ariannu drwy Gronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol Llywodraeth Cymru, yn fenter addysgol ymarferol a gynlluniwyd i feithrin sgiliau bwyd gydol oes a chynyddu hyder bwyd ymhlith plant a theuluoedd. Mae’r prosiect wedi’i gynllunio yn unol â chwricwlwm newydd Cymru, ac mae’n integreiddio coginio, tyfu, maeth a chynaliadwyedd i ddysgu bob dydd, gan feithrin cenhedlaeth newydd o ddinasyddion bwyd sy’n wybodus ac yn hyderus.
Mae’r Awr Fwyd yn adeiladu ar lwyddiant y rhaglen Bwyd a Hwyl a gydnabyddir yn genedlaethol, a dyma’r dull arloesi diweddaraf a gyflwynir mewn cydweithrediad â Synnwyr Bwyd Cymru, Gwasanaethau Maeth a Deieteg Iechyd y Cyhoedd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a’r Fro, a’r tîm addysgu arlwyo yng Nghyngor Caerdydd, sy’n bodoli diolch i dîm Economi Sylfaenol Llywodraeth Cymru.
Cefndir: Adeiladu ar Lwyddiant
Dechreuodd y cynllun peilot Bwyd a Hwyl yn 2015 i ymateb i bryderon ynghylch ansicrwydd bwyd a phlant yn llwgu yn ystod y gwyliau. Cafodd y cynllun peilot ei ddylunio i ddarparu prydau maethlon, gweithgarwch corfforol ac addysg bwyd yn ystod gwyliau’r ysgol, a bu’n llwyddiant mawr. Ers hynny, mae wedi cael ei fabwysiadu fel rhaglen genedlaethol ledled Cymru.
Wedi’i ysbrydoli gan y model hwnnw, datblygwyd Yr Awr Fwyd i wreiddio addysg bwyd ym mywyd yr ysgol, gan roi’r wybodaeth, y sgiliau a’r brwdfrydedd i blant ymgysylltu â bwyd mewn ffyrdd iach a chynaliadwy. Hefyd, ceisiodd menter Yr Awr Fwyd annog mwy o fyfyrwyr i fanteisio ar raglen Prydau Ysgol am Ddim Cymru.
Dull Yr Awr Fwyd
Mae’r Awr Fwyd yn rhaglen ddyddiol sy’n cyd-fynd â’r cwricwlwm ac yn cael ei chyflwyno mewn ysgolion cynradd. Mae’n canolbwyntio ar bedair thema graidd:
- Addysg Maeth
- Coginio Ymarferol
- Tyfu Bwyd
- Cynaliadwyedd
Drwy’r themâu hyn, bydd y disgyblion yn archwilio o ble daw eu bwyd, sut i’w baratoi, a sut i wneud dewisiadau gwybodus, er lles eu hiechyd a’r blaned. Mae’r sesiynau’n canolbwyntio ar ddysgu ymarferol mewn bywyd go iawn, gan gynnwys:
- Sgiliau coginio a chyllidebu
- Ymwybyddiaeth o fwyd tymhorol a lleol
- Tyfu ffrwythau a llysiauGrowing fruit and vegetables
- Systemau bwyd cynaliadwy
Er mwyn cael i’r gymuned gyfan ymgysylltu, mae’r prosiect hefyd yn cynnwys:
- Hyfforddi staff mewn timau arlwyo ac ysgolion
- Sesiynau ymgysylltu â theuluoedd, fel digwyddiadau “coginio a chreu”
- Ryseitiau a chyfleoedd hyfforddi i rieni feithrin cysylltiad rhwng bwyd yn yr ysgol a’r cartref
Effaith a Chanlyniadau Cynnar
Mae’r cyfnod peilot wedi cyrraedd 210 o ddisgyblion Blwyddyn 5 mewn chwe ysgol gynradd, ac mae’r adborth wedi bod yn gadarnhaol dros ben gan athrawon, disgyblion a theuluoedd. Mae cynnydd hefyd yn y nifer sy’n manteisio ar brydau ysgol am ddim oherwydd eu bod yn cymryd rhan yn Yr Awr Fwyd.
Uchafbwyntiau’r Adborth:
- 97.5% o ddisgyblion wedi mwynhau sesiynau’r Awr Fwyd
- 90% wedi dysgu rhywbeth newydd
- 100% wedi cymryd rhan mewn gweithgareddau bwyta’n iach
- 94% wedi mwynhau’r ryseitiau roedden nhw wedi’u coginio
- 95% yn dweud eu bod wedi dysgu am gynaliadwyedd
“Profiad gwych i rieni ddod at ei gilydd! Roedd hyd yn oed fy mhlentyn, sy’n ffyslyd iawn gyda’i fwyd, wedi mwynhau’r profiad – er nad oedd wedi bwyta’r bwyd.”
— Rhiant mewn sesiwn Coginio a Chreu
“Roeddwn i’n nerfus am sut y byddai fy nisgyblion Blwyddyn 5 yn ymddwyn, ond roedden nhw i gyd wrth eu bodd ac yn dangos diddordeb mawr. Fe wnes i fwynhau fy hun yn fawr hefyd!”
— Year 5 Teacher, Hywel Dda Primary School
Gwerthusiad
Yr Heriau a’r Hyn a Ddysgwyd
Fel llawer o brosiectau peilot mewn ysgolion, roedd amseru’r cyfan yn her allweddol. Dechreuodd y prosiect ennill momentwm wrth i dymor yr haf ddod i ben, felly roedd angen i’r tîm yn ymgynghori, datblygu a chyflawni pethau ar yr un pryd.
Er gwaethaf hyn, dangosodd y cynllun peilot botensial y cysyniad a chreu set gadarn o adnoddau sy’n barod i gael eu cyflwyno neu eu defnyddio’n ddiweddarach os nad oes cyllid ar gael ar unwaith.
Chwaraeodd Cronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol ran allweddol yn y gwaith o wneud y cynllun peilot hwn yn bosibl, gan ddarparu’r cyllid a’r capasiti sydd eu hangen i ddod â’r cysyniad yn fyw mewn lleoliadau yn y byd go iawn.
Edrych i’r Dyfodol: O’r Cynllun Peilot i’r Rhaglen
Yn dilyn llwybr Bwyd a Hwyl, mae partneriaid yn gobeithio gweld Yr Awr Fwyd yn esblygu i fod yn rhaglen genedlaethol, a fydd yn cael ei chyflwyno’n ehangach ar draws ysgolion cynradd yng Nghymru.
Mae trafodaethau eisoes ar y gweill ynghylch:
- Addasu cynnwys ar gyfer grwpiau oedran cynradd iau a hŷn
- Cynyddu’r ddarpariaeth mewn mwy o ysgolion a rhanbarthau
- Gwerthuso’r effaith ar y nifer sy’n manteisio ar Brydau Ysgol am Ddim a newid mewn ymddygiad yn y tymor hir
Er y bydd cyllid parhaus yn hanfodol ar gyfer y cam nesaf hwn, mae’r adnoddau, y partneriaethau a’r brwdfrydedd eisoes ar waith i fwrw ymlaen â’r Awr Fwyd.
Casgliad
Mae prosiect Yr Awr Fwyd yn fwy na chyfres o weithgareddau ar gyfer ysgolion, mae hefyd yn sylfaen ar gyfer newid hirdymor. Drwy arfogi plant â’r sgiliau i goginio, tyfu a meddwl yn feirniadol am fwyd, mae’n gosod y sylfeini ar gyfer cenhedlaeth iachach deall bwyd yn well.
Gyda chefnogaeth y Gronfa Cefnogi Cwmnïau Lleol, mae’r prosiect hwn yn dangos sut gall addysg, iechyd a’r economi sylfaenol ddod at ei gilydd i greu Cymru gryfach a mwy cydnerth — un Awr Fwyd ar y tro.
